Sáng ngày 12/12/2025, xã Cẩm Giàng tiến hành tham nắm khảo sát phụ dựng lại điệu múa Nộc Niệc. Tham gia đoàn khảo sát có đồng chí Hà Kim Oanh, Bí thư Đảng uỷ, Chủ tịch HĐND xã Cẩm Giàng, tham gia cuàng đoàn có đại diện các ban, ngành, đoàn thể xã, đặc biệt có sự tham gia của các bác tham gia trực tiếp điệu múa Nộc Niệc tại lễ hội Lồng Tồng Hà Vị.
Toàn cảnh hội lồng Tồng Hà Vị năm 2025
Tại buổi khảo sát, đoàn công tác của xã Cẩm Giàng đã trao đổi về lịch sử, nguồn gốc xuất phát của điệu múa Nộc Niệc. Theo những người cao tuổi ở vùng đất Hà Vị kể lại. Múa Nộc Niệc là điệu múa đã có từ xa xưa, nhưng mãi đến năm 1989 mới được những người cao tuổi ở vùng đất Hà Vị (nay là xã Cẩm Giàng) sưu tầm. Tuy nhiên, việc sưu tầm cũng chỉ dừng ở mức bảo tồn, truyền dạy trong rất ít người được biết. Mãi đến năm 1995, nhờ tâm huyết của những người cao tuổi ở Hà Vị, điệu múa này mới được phục dựng đầy đủ trở lại để trình diễn trong dịp hội xuân. Đây là thể múa khá đặc biệt, ít thấy ở các địa phương khác.
Đoàn khảo sát làm việc với người dân cao tuổi để phục dựng lại điệu múa Nộc Niệc ( dùng 02 ảnh)
Trong tiếng dân tộc Tày, Nộc Niệc là loài chim phượng hoàng đất. Loài chim này lông mầu đen, mỏ vàng, có con to bằng con ngan, thậm chí bằng con ngỗng. Người ta đặt tên cho thể múa là Nộc Niệc để thể hiện sự coi trọng, bởi phượng hoàng là một linh vật trong bộ Tứ linh. Song sự khác nhau ở chỗ phượng hoàng đất không phải con vật được xây dựng trên trí tưởng tượng của con người như phượng hoàng trong bộ Tứ linh mà ta vẫn thấy. Theo truyền thuyết, xưa có nàng Vo, nàng Ve xinh đẹp đã đánh bại thủy thần, cứu nguy cho dân lành. Vua Thủy tề tức giận tạo lụt lớn, thuồng luồng theo sông, theo suối lên bắt người, núi đồi sạt lở tan tành. Nàng Vo, nàng Ve đã ra tay chặn đánh thủy thần, đưa dân chạy lên hướng tây bắc dãy núi Phja Bjoóc (Núi Hoa) bây giờ. Từ đó người ta đã lấy khẩu phéc (bỏng gạo) trộn đường phèn làm thành bánh tượng trưng cho việc gắn lại đất đá, nặn thành các con vật trong điệu múa Nộc Niệc thể hiện sự hòa hợp tự nhiên để mừng xuân.
Múa Nộc Niệc thực chất là múa xông đất, cầu mùa, cầu an lành cho người dân bản khắp mường trên, mường dưới. Ngày xưa, múa Nộc Niệc được tổ chức cả tháng nhưng ngày nay đã rút gọn xuống còn một ngày, nhằm ngày 11 tháng Giêng hằng năm ở xã Quân Hà. Người tham gia múa sẽ trang điểm, mặc đồ tạo hình giống hình chim Nộc Niệc. Màn hóa thân thành muông thú luôn thu hút được đông đảo người dự hội. Múa Nộc Niệc không chỉ đơn thuần để vui văn nghệ mà còn là nghi thức không thể thiếu để khai hội Lồng Tồng (xuống đồng) tại địa phương. Thêm nữa, điệu múa này cũng chính là để cảm ơn thần linh một năm qua đã phù hộ cho cuộc sống người dân yên bình, nhắc nhở con cháu cần biết ơn công lao dưỡng dục của các đấng sinh thành.
Múa Nộc Niệc tại hội Lồng Tồng Hà Vị
Trong những năm qua, thực hiện Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VIII) về “Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”, múa Nộc Niệc của người Tày Bắc Kạn đang dần hồi sinh một cách sinh động. Tuy nhiên, múa Nộc Niệc còn rất ít người trẻ tuổi biết đến. Do vậy các ban, nhàng, đoàn thể xã Cẩm Giàng đã khảo sát để phục dựng điệu múa Nộc Niệc nhằm bảo tồn, gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống của dân tộc, góp phần làm phong phú đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân, giới thiệu, quảng bá những bản sắc văn hóa truyền thống của các dân tộc trên địa bàn đến với du khách.
Được biết, hội Lồng Tồng Hà Vị được chia làm hai phần chính: Phần lễ với nghi thức rước mâm cỗ “cái” của dòng họ Ma Hoàng từ Bia tưởng niệm các anh hùng liệt sỹ của xã đến nơi tổ chức lễ hội được thực hiện để tỏ lòng biết ơn các anh hùng liệt sỹ của xã đã hi sinh vì độc lập, tự do của đất nước; đồng thời để tưởng nhớ và tri ân các vị tiền bối đã tổ chức lễ hội lồng tồng năm xưa, cầu cho nhân dân ấm no, hạnh phúc, mưa thuận gió hòa, sản xuất thuận lợi. Bên cạnh mâm cỗ “cái” còn có những mâm cỗ của các thôn, các bản trong xã. Đặc biệt, trong phần lễ còn có tiết mục múa “nộc niệc” là biểu tượng cho sự hòa thuận của thiên nhiên, trời đất. Phần hội cũng thu hút được đông đảo Nhân dân trong xã và du khách tham gia với các trò chơi dân gian truyền thống như: tung còn, kéo co, …và các màn giao lưu văn nghệ, ca múa nhạc đặc sắc giữa các thôn, bản trong xã và các xã lân cận. Năm nay, còn tổ chức giải “Bóng chuyền nam” và bòng chuyền hơi với sự tham gia của đội đến từ các thôn trên địa bà xã.
Theo lãnh đạo xã Cẩm Giàng, hội Lồng Tồng Hà Vi năm nay sẽ được tổ chức với quy mô cấp xã diễn ra trong hai ngày ( ngày mùng 10 và 11 tháng giêng). tại cánh đồng Nà Phả, thôn Nà Cà, tỉnh Bắc Kạn cũ, nay là tỉnh Thái Nguyên./.
T/h: Ngọc Diệp